Inwentaryzacje ichtiologiczne

Inwentaryzacja ichtiologiczna to specjalistyczne badanie przyrodnicze prowadzone w celu rozpoznania składu gatunkowego, struktury populacji oraz rozmieszczenia ryb i minogów w środowisku wodnym. Jest to jedno z kluczowych narzędzi wykorzystywanych w ochronie przyrody, planowaniu inwestycji oraz ocenie stanu ekologicznego wód powierzchniowych.

Tego typu badania wykonuje się przede wszystkim w ramach:

• ocen oddziaływania na środowisko (OOŚ),
• ocen stanu populacji na obszarach chronionych, w tym Natura 2000,
• projektów hydrotechnicznych i infrastrukturalnych (mosty, przepusty, zbiorniki retencyjne),
• renaturalizacji cieków oraz działań mających na celu poprawę stanu ekologicznego wód.

Celem inwentaryzacji jest ustalenie, jakie gatunki ryb i minogów występują w danym akwenie, jaka jest ich liczebność, struktura wielkościowo-wiekowa i kondycja, a także czy obecne są gatunki chronione, rzadkie lub inwazyjne. Wyniki badań stanowią podstawę do rzetelnej oceny wpływu planowanych działań na środowisko wodne.

Metodyka badań ichtiologicznych

Prace terenowe

Jedną z najczęściej stosowanych metod w inwentaryzacjach ichtiologicznych są elektropołowy. Technika ta polega na wykorzystaniu impulsowego prądu elektrycznego o odpowiednio dobranych parametrach, który powoduje krótkotrwałe oszołomienie ryb, umożliwiając ich bezpieczne odłowienie, oznaczenie i szybkie wypuszczenie.

Prawidłowo wykonany elektropołów:

• cechuje się wysoką skutecznością,
• minimalizuje stres i śmiertelność ryb,
• pozwala na oznaczenie gatunków bezpośrednio w terenie, bez konieczności transportu do laboratorium.

Badania terenowe obejmują zazwyczaj:

• wyznaczenie stanowisk kontrolnych reprezentujących różne typy siedlisk,
• kilka wizyt terenowych w różnych terminach, aby uwzględnić sezonową zmienność aktywności ryb,
• dostosowanie terminu i metod do aktualnych warunków hydrologicznych, co zwiększa wiarygodność wyników i ogranicza negatywny wpływ na organizmy wodne.

W zależności od charakteru akwenu oraz celu badań stosuje się również metody uzupełniające, takie jak odłowy sieciowe, pułapki, obserwacje wizualne czy kontrolowane połowy wędkarskie.

Nowoczesne metody – eDNA

Coraz większe znaczenie w badaniach ichtiofauny zyskuje analiza eDNA (environmental DNA). Polega ona na wykrywaniu materiału genetycznego organizmów obecnego w wodzie, pochodzącego m.in. ze śluzu, łusek czy odchodów. Metoda ta umożliwia wykrycie gatunków o niskiej liczebności oraz takich, które są trudne do stwierdzenia metodami klasycznymi.

Badania eDNA stanowią cenne uzupełnienie tradycyjnych metod terenowych, szczególnie w monitoringu i działaniach ochronnych, jednak nie zastępują całkowicie odłowów, ponieważ nie dostarczają informacji o strukturze populacji czy kondycji osobników.

Przebieg inwentaryzacji ichtiologicznej

1. Analiza danych istniejących
   Obejmuje przegląd literatury, map hydrologicznych, wcześniejszych opracowań oraz danych z monitoringu środowiska.
2. Planowanie prac terenowych
   Ustalane są lokalizacje stanowisk badawczych, metody połowów oraz zakres dokumentacji dodatkowej, w tym pomiarów hydromorfologicznych i podstawowych parametrów wody.
3. Odłowy i oznaczanie ryb
   Ryby są identyfikowane gatunkowo, mierzone i – w uzasadnionym zakresie – ważone. Zbierane są dane dotyczące liczebności, struktury populacji oraz potencjalnych zagrożeń zdrowotnych. Po zakończeniu czynności ryby są wypuszczane do środowiska, z wyjątkiem sytuacji wynikających z przepisów dotyczących gatunków inwazyjnych.

Co wpływa na wydanie opinii środowiskowej?

Na podstawie wyników inwentaryzacji opracowywany jest raport zawierający ocenę:

• występowania gatunków chronionych i rzadkich,
• struktury i kondycji populacji,
• potencjalnego wpływu planowanej inwestycji na ichtiofaunę i siedliska.

Pozytywna opinia oznacza, że przy zachowaniu określonych warunków inwestycja nie powinna znacząco pogorszyć stanu ekologicznego wód. Opinia negatywna może skutkować koniecznością zmiany projektu lub wdrożenia działań minimalizujących i kompensacyjnych.

Ochrona gatunkowa ryb w Polsce

W Polsce wiele gatunków ryb i minogów objętych jest ochroną prawną na podstawie przepisów krajowych oraz Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej. Status ochronny wpływa zarówno na sposób prowadzenia badań, jak i na interpretację wyników inwentaryzacji oraz dalsze decyzje administracyjne.

Dlaczego inwentaryzacje ichtiologiczne są tak ważne?

Ryby są jednym z najważniejszych wskaźników stanu ekologicznego wód. Ich obecność, różnorodność i struktura populacji odzwierciedlają jakość siedlisk, ciągłość cieków oraz skalę przekształceń w zlewni. Rzetelnie przeprowadzona inwentaryzacja ichtiologiczna pozwala pogodzić cele inwestycyjne z realną ochroną przyrody i spełnieniem wymagań formalno-prawnych.

W GOBIO realizujemy inwentaryzacje ichtiologiczne zgodnie z aktualnymi wytycznymi, opierając się na wieloletnim doświadczeniu terenowym i nowoczesnych metodach badawczych, dbając zarówno o interes klienta, jak i o dobrostan środowiska wodnego.

Źródła

• https://hsmr.pl/monitoring-methods/
• „Metodyka inwentaryzacji i oceny stanu gatunków zwierząt będących przedmiotami ochrony w obszarze Natura 2000 Wisłok Środkowy z Dopływami PLH180030”
• „PODRĘCZNIK DO MONITORINGU ELEMENTÓW BIOLOGICZNYCH I KLASYFIKACJI STANU EKOLOGICZNEGO WÓD POWIERZCHNIOWYCH. Aktualizacja metod. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa 2020”
• http://siedliska.gios.gov.pl/przedmioty-monitoringu-menu/monitoring-zwierzat/minogi-i-ryby?view=group&layout=group&group=57&type=40