Wiosna to pora, w której przyroda budzi się do życia po długim zimowym uśpieniu. Widać to szczególnie, gdy przyjrzymy się ptakom, które w pocie czoła dobierają się w pary, aby następnie zbudować gniazdo i wychować w nim swoje potomstwo. Typowy obraz gniazda to zazwyczaj misterna konstrukcja utworzona z gałązek, przypominająca kształtem okrąg, zazwyczaj umieszczona w gałęziach drzew. W rzeczywistości jednak gniazda mogą przyjmować najróżniejsze formy i znajdować się w najdziwniejszych i najmniej spodziewanych miejscach.

Ptasie gniazda można podzielić na trzy kategorie:

• ukryte,
• półodkryte,
• odkryte.

1. Gniazda ukryte

Jak sama nazwa wskazuje, są to gniazda niewidoczne z zewnątrz. Mogą być schowane wewnątrz dziupli, w budkach lęgowych, norach czy tez zagłębieniach skalnych. Do ptaków zakładających takie gniazda należą tzw. dziuplaki. Można podzielić je na dwie kategorie: dziuplaki pierwotne (takie, które same wykuwają dziuple) oraz wtórne (korzystające z już gotowych dziupli, nor czy szczelin wykonanych przez inne zwierzęta lub powstałych w sposób naturalny).

Dziuplaki pierwotne:

W Polsce jedynymi ptakami, które samodzielnie wykuwają dziuple, są dzięcioły (Picinae) (z wyjątkiem krętogłowa). Sikory, czarnogłówka (Poecile montanus) i uboga (Poecile palustris), również są w stanie wykuwać otwory, jednak tylko w bardzo miękkim drewnie.

Dziuplaki wtórne:

Dziuplaków wtórnych jest w Polsce znacznie więcej niż pierwotnych, aż ok. 40 gatunków, w tym m.in. sikory (Paridae), wróble (Passer domesticus) i mazurki (Passer montanus), niektóre muchołówki (Muscicapinae), kowaliki (Sittidae), gągoły (Bucephala clangula), dudki (Upupa epops), sowy (Strigiformes) (większość gatunków), zimorodki (Alcedo atthis) czy brzegówki (Riparia riparia). Zakładają one gniazda w dziuplach wykutych przez inne ptaki, ale także w opuszczonych norach ssaczych, nawet tych podziemnych.

Fot. 1. Dzięcioł duży (Dendrocopos major) przy dziupli. Źródło: Cnva Images.

Fot. 2. Brzegówki (Riparia riparia) zakładają gniazda w szczelinach skalnych, np. w nadmorskich klifach. Źródło: Cnva Images.
 

Fot. 3. Zimorodki (Alcedo atthis) wiją gniazda w norach umiejscowionych tuż nad wodą. Źródło: Cnva Images.

2. Gniazda półodkryte

Gniazda półodkryte, to te umieszczone w płytkich, szerokich dziuplach zwanych półdziuplami. Jak sama nazwa wskazuje, są one bardziej widoczne niż gniazda ukryte, jednak w dalszym ciągu nie są umieszczone bezpośrednio na wierzchu . Zakładają je np. kopciuszki (Phoenicurus ochruros) i rudziki (Erithacus rubecula).
 

Fot. 4. Półodkryte gniazdo rudzika (Erithacus rubecula). Źródło: Cnva Images.

3. Gniazda odkryte

Gniazda odkryte ulokowane są bezpośrednio w gałęziach drzew czy też na ziemi. Można podzielić je na dwie kategorie: zamknięte o kształcie kuli z bocznym wejściem oraz otwarte na kształt czarki. Te drugie stanowią najpopularniejszy model gniazda w naszej szerokości geograficznej i są wite przez znakomitą większość gatunków ptaków występujących w naszym kraju.
 

Fot. 5. Otwarte gniazdo sroki (Pica pica). Źródło: Cnva Images.

Z czego ptaki budują swoje gniazda?

Ptaki potrafią wić gniazda z najróżniejszych materiałów. Najbardziej powszechnie używany jest przez nie materiał roślinny - gałązki, trawy, liście, mchy i porosty. Do nieco mniej popularnych materiałów należą m.in. pajęczyny, igły drzew iglastych, kokony, elementy szkieletów zwierząt, a nawet materiały pozyskane od człowieka takie jak nici, papier, wata, tkaniny lub znalezione w śmietnikach odpady.

Gniazda do zadań specjalnych

Jednymi z ciekawszych pod względem konstrukcyjnym gniazd są te budowane przez niektóre ptaki wodne. Perkozy dwuczube  (Podiceps cristatus)  znane są ze swych pływających gniazd w kształcie kopca złożonego z roślinności wodnej, który przytwierdzają do łodyg roślin wyburzonych. Zapewnia to ich potomstwu bezpieczne schronienie przed wieloma drapieżnikami lądowymi. Dodatkowo, gnijące rośliny wodne wytwarzają ciepło, co zapewnia jajom ciepło. Ciekawe są także gniazda ptaków siewkowych (Charadriiformes), którymi najczęściej są zwykłe zagłębienia w piasku, co najwyżej wyściełane kilkoma źdźbłami traw. Jaja tych ptaków przypominają barwą piasek, dzięki czemu z góry są praktycznie nie widoczne dla drapieżników.
 

Fot. 6. Pływające gniazdo perkoza dwuczubego (Podiceps cristatus). Źródło: Cnva Images.

Gniazdo tylko z nazwy

Słynnym przykładem tego, że gniazdo to nie zawsze misterna i przemyślana konstrukcja, są gołębie miejskie (Columba livia forma urbana). Ich gniazda często są trudne do zauważenia, ponieważ wyglądają jak... Trzy patyki położone na krzyż, czasem dodatkowo wyściełane puchem. Gołębie nie należą do zdolnych inżynierów, a budowa gniazda jest dla nich tylko formalnością. Wiąże sie to z ich historią - są to ptaki doskonale przystosowane do życia w miastach, w końcu wieki temu zostały udomowione, a następnie ponownie stały się ptakami dzikimi. Samiczki często składają jaja na parapetach, balkonach, w zakamarkach elewacji budynków, w doniczkach, praktycznie wszędzie gdzie tylko będą w stanie usiąść. Nie oznacza to jednak, że całkowicie porzuciły one pomysł budowy gniazda na drzewach, choć jest to zjawisko stosunkowo rzadkie. W przypadku gołębie dzikich, takich jak grzywacz (Columba palumbus), sierpówka (Streptopelia decaocto), czy siniak (Columba oenas), gniazda są robione nieco staranniej, składają się z większej ilości gałązeki wyglądają jak typowe ptasie gniazdo. W ostatnich latach coraz więcej sierpówek i grzywaczy przeniosła się do miast, przez co również i one zaczęły zakładać gniazda w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka.
 

Fot. 7. Minimalistyczne gniazdo gołębia miejskiego (Columba livia forma urbana). Źródło: Cnva Images.

Misterna konstrukcja

W świecie ptaków są także architekci wybitni. Należą do nich m.in. remizy (Remiz pendulinus), które swe gniazda wiją z najdelikatniejszych materiałów: miękkich roślin i pajęczyn. Takie gniazdo ma kształt przypominający worek z małym otworem po środku, a zawieszone jest na cieniutkiej nitce pośród gałązek wierzby czy brzozy. Samiec w okresie lęgowym buduje kilka takich gniazd, aby następnie partnerka mogła wybrać najdogodniejsze, a budowa zaledwie jednego z nich zajmuje średnio ponad tydzień. Dawniej, ludzie wykorzystywali porzucone gniazda remizów jako... Ciepłe skarpety lub rękawice! Mimo delikatnych materiałów, z jakich są zbudowane, gniazda te są zaskakująco wytrzymałe.
 

Fot. 8. Gniazdo remiza (Remiz pendulinus). Źródło: Cnva Images.

Imponujące gabaryty

Większość ptasich gniazd jest stosunkowo nieduża oraz bardzo lekka. Zupełnie inaczej jest jednak w przypadku dużych ptaków. Orzeł bielik (Haliaeetus albicilla) jest tutaj absolutnym rekordzistą na skalę naszego kraju - największe odkryte gniazdo tego ptaka mierzyło aż 3 metry wysokości i ważyło około tony. Niedaleko za bielikami znajdują się bociany białe (Ciconia ciconia) - ich gniazda, choć nieco niższe, bo mierzące średnio ok. 2 metrów, również mogą ważyć nawet tonę. Wiąże się to z tym, że ptaki te wykorzystują podczas lęgów istniejące już gniazda, jedynie nanosząc nową porcję materiału z każdym rokiem, jeżeli jest to konieczne.
 

Fot. 9. Masywne gniado bielików (Haliaeetus albicilla). Źródło: Cnva Images.

Ekstremalne przypadki

Zdarza się, że ptaki, np. gołębie, czy wrony, budują gniazda w miejscach , w których nikt by ich o to nie podejrzewał. Mogą to być np. zakamarki między złożonymi lusterkami samochodowymi, leżący do góry nogami kask rowerowy, wystawione na zewnątrz domu kosze, donice, konewki czy też figurki i inne przedmioty z wystarczającą ilością wolnej przestrzeni. Z tego względu ważne jest, aby dokładnie sprawdzać nasze pozostawione na dworze sprzęty i pojazdy. Ptak może założyć gniazdo w mgnieniu oka, więc w okresie lęgowym trzeba mieć się na baczności!
 

Fot. 10. Gniazdo rudzika (Erithacus rubecula) założone w kasku rowerowym. Źródło: https://www.camdennewjournal.co.uk/article/family-of-robins-make-nest-in-bike-helmet

Należy pamiętać, że ptasie gniazda znajdują się pod całoroczną ochroną, tak samo jak ich siedliska oraz schronienia. Z tego względu samodzielne ich usuwanie, nawet jeśli obecność ptaków jest dla nas bardzo uciążliwa, w wielu przypadkach nie jest niedozwolone i podlega karze. Odstępstwa występują wyłącznie poza okresem lęgowym, czyli w terminie od 16 października do końca lutego, i tylko w przypadku gdy obecność gniazda zagraża bezpieczeństwu lub wymagają tego warunki sanitarne. Okres lęgowy oficjalnie ustalony został na czas od 1 marca do 15 października, chociaż terminy te mogą różnić się w zależności od poszczególnych gatunków, co również należy mieć na uwadze. Każda inwestycja, uzyskanie zgody na ścięcie drzewa lub prace nad elewacją budynków czy też ich rozbiórkę, wymagają uzyskania pozytywnej opinii ornitologicznej. Firma GOBIO oczywiście służy pomocą w takich przypadkach!

Źródła:

http://ptasieogrody.pl/wiki/Ptasie_gniazda

https://bagna.pl/mokre-tematy/198-przystosowania-ptakow-do-zycia-wsrod-wod-i-bagien

https://jestemnaptak.pl/atlas-ptakow/remiz/

https://ptaki.info/remiz

https://serwisy.gazetaprawna.pl/ekologia/artykuly/9381709,czy-mozna-usunac-ptasie-gniazdo-w-tym-okresie-sa-surowe-kary.html

https://encyklopedialesna.com/haslo/gniazdo/

https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/wyjatkowe-gniazdo-bielikow